Koreys alifbosi (Hangul) — 0 dan o'rganish
Koreys alifbosi — Hangul (한글) — dunyodagi eng mantiqiy yozuv tizimlaridan biri. Atigi 24 ta asosiy harf bor va ular shu qadar tizimli joylashtirilganki, ko'pchilik 1-2 kunda o'qishni boshlab yuboradi. Quyida to'liq harflar jadvali (o'zbekcha talaffuz bilan), bo'g'in qurilishi qoidalari va 10 ta mashq topasiz.
Hangul nima va nega uni o'rganish oson?
Hangul 1443-yilda qirol Buyuk Sejong boshchiligida yaratilgan va 1446-yilda rasmiy e'lon qilingan. Maqsad oddiy edi: xitoy iyerogliflarini o'rganishga imkoni bo'lmagan oddiy xalq ham o'qiy olishi kerak. Shuning uchun alifbo ataylab sodda qilingan — undosh harflarning shakli hatto tovush chiqarayotganda til va lablarning holatini aks ettiradi.
Zamonaviy Hangulda:
- 14 ta asosiy undosh + 5 ta qo'shaloq undosh = 19 undosh;
- 10 ta asosiy unli + 11 ta qo'shma unli = 21 unli;
- jami 40 ta harf (jamo), lekin boshlash uchun 24 tasi yetadi.
Muhim: Hangul iyeroglif emas, fonetik alifbo — har bir belgi bitta tovushni bildiradi. Harflar chapdan o'ngga yozilmaydi, balki bo'g'in-bo'g'in kvadrat bloklarga yig'iladi (bu haqda quyida).
Unlilar jadvali (모음)
Avval 10 ta asosiy unlini yodlang. Vertikal chiziqli unlilar (ㅏ, ㅓ, ㅣ...) undoshning o'ng tomoniga, gorizontal chiziqlilar (ㅗ, ㅜ, ㅡ) esa ostiga yoziladi.
| Harf | O'zbekcha talaffuz | Izoh |
|---|---|---|
| ㅏ | a | «ota» so'zidagi «a» |
| ㅑ | ya | «yaxshi»dagi «ya» |
| ㅓ | o (ochiq) | og'iz keng, lablar yumaloqlanmaydi |
| ㅕ | yo (ochiq) | ㅓ ning «y» li varianti |
| ㅗ | o (yumaloq) | lablar yumaloqlanadi, «osmon»dagi «o»ga yaqin |
| ㅛ | yo (yumaloq) | ㅗ ning «y» li varianti |
| ㅜ | u | «uzum»dagi «u» |
| ㅠ | yu | «yulduz»dagi «yu» |
| ㅡ | i (qattiq) | lablar tekis, ruscha «ы»ga yaqin |
| ㅣ | i | «til»dagi «i» |
Qo'shma unlilar asosiylarning birikmasidan hosil bo'ladi:
| Harf | Talaffuz | Harf | Talaffuz |
|---|---|---|---|
| ㅐ | e | ㅔ | e |
| ㅒ | ye | ㅖ | ye |
| ㅘ | va (ua) | ㅝ | vo (uo) |
| ㅙ | ve (ue) | ㅞ | ve (ue) |
| ㅚ | ve (ue) | ㅟ | vi (ui) |
| ㅢ | ii (ɨi) |
Zamonaviy koreys tilida ㅐ va ㅔ deyarli bir xil «e» bo'lib eshitiladi, ㅙ / ㅚ / ㅞ ham amalda farqlanmaydi. Ularni eshitishda emas, yozuvda farqlash kifoya.
Undoshlar jadvali (자음)
14 asosiy undosh. Ba'zilari so'z boshida va so'z o'rtasida/oxirida biroz boshqacha eshitiladi — jadvalda ikkala variant berilgan.
| Harf | Nomi | O'zbekcha talaffuz | Izoh |
|---|---|---|---|
| ㄱ | giyok | g / k | so'z boshida «k»ga yaqinroq |
| ㄴ | niin | n | |
| ㄷ | digit | d / t | so'z boshida «t»ga yaqinroq |
| ㄹ | riil | r / l | unlilar orasida «r», bo'g'in oxirida «l» |
| ㅁ | miim | m | |
| ㅂ | biip | b / p | so'z boshida «p»ga yaqinroq |
| ㅅ | siot | s | ㅣ oldida «sh»ga yaqin: 시 = «shi» |
| ㅇ | iing | — / ng | bo'g'in boshida jim, oxirida «ng» |
| ㅈ | jiit | j | «jon»dagi «j»ga yaqin |
| ㅊ | chiit | ch | kuchli nafas bilan |
| ㅋ | kiik | k | ㄱ ning nafasli varianti |
| ㅌ | tiit | t | ㄷ ning nafasli varianti |
| ㅍ | piip | p | ㅂ ning nafasli varianti |
| ㅎ | hiit | h | «havo»dagi «h» |
5 ta qo'shaloq (tarang) undosh — oddiy undoshning kuchli, nafassiz varianti:
| Harf | Talaffuz | Harf | Talaffuz |
|---|---|---|---|
| ㄲ | qattiq «k» (kk) | ㅆ | qattiq «s» (ss) |
| ㄸ | qattiq «t» (tt) | ㅉ | qattiq «j» (jj) |
| ㅃ | qattiq «p» (pp) |
Bo'g'in qurilishi: harflar kvadratga yig'iladi
Hangulda harflar ketma-ket yozilmaydi — har bir bo'g'in kvadrat blok shaklida yig'iladi. Uch xil qolip bor:
- Undosh + unli: ㄴ + ㅏ = 나 (na — «men»);
- Undosh + unli + undosh: ㅎ + ㅏ + ㄴ = 한 (han). Bo'g'in oxiridagi undosh batchim (받침) deyiladi va pastga yoziladi;
- Unli bilan boshlanadigan bo'g'in: unli yolg'iz yozilmaydi, oldiga «jim» ㅇ qo'yiladi: ㅇ + ㅏ = 아 (a).
Unlining turi joylashuvni belgilaydi: vertikal unli (ㅏ) undoshning o'ng tomoniga (나), gorizontal unli (ㅜ) esa ostiga (무) yoziladi. Misol: 한국 (Han-guk — «Koreya») ikki blokdan iborat: 한 = ㅎ+ㅏ+ㄴ va 국 = ㄱ+ㅜ+ㄱ.
O'rganish tartibi: 4 qadamlik reja
- 1-kun — asosiy unlilar (10 ta). ㅏ, ㅓ, ㅗ, ㅜ, ㅡ, ㅣ dan boshlang, keyin «y» li variantlarni qo'shing. Har birini 5-6 marta yozing.
- 2-kun — asosiy undoshlar (14 ta). Ularni unlilar bilan birlashtirib o'qing: 가, 나, 다, 라... Shu kuni birinchi so'zlaringizni o'qiysiz.
- 3-4-kunlar — batchim va qo'shma harflar. Bo'g'in oxiridagi undoshlar (밥, 물, 강) hamda qo'shaloq undosh va qo'shma unlilar.
- 1-2-hafta — tezlik mashqi. Har kuni 15-20 daqiqa: koreyscha so'zlarni ovoz chiqarib o'qing, telefonda koreyscha klaviaturada yozing. Maqsad — harflab emas, bo'g'inlab o'qish.
Keyingi bosqich — asosiy grammatika va so'z boyligi. Buning uchun koreys tilini 0 dan o'rganish yo'l xaritasini ko'ring.
10 ta mashq: o'zingizni sinang
Javoblarni yozib oling, so'ng pastdagi «Javoblar» bo'limidan tekshiring.
- O'qing: 아, 이, 우, 오, 어
- O'qing: 나, 노, 니, 무, 마
- So'zni o'qing: 나무 (ma'nosi: «daraxt»)
- So'zni o'qing: 바나나 (tanish so'z!)
- Batchimli so'zlarni o'qing: 밥, 물, 강
- Harflardan bo'g'in yig'ing: ㅎ + ㅏ + ㄴ = ? va ㄱ + ㅜ + ㄱ = ?
- Moslashtiring: 서울 / 부산 / 김치 — Busan, kimchi, Seul
- 아 va 강 so'zlarida ㅇ harfi qanday o'qiladi? Farqini tushuntiring.
- Talaffuz farqini ayting: 어 va 오; 우 va 으
- O'z ismingizni Hangulda yozib ko'ring (masalan: Aziz → 아지즈)
Javoblar
1) a, i, u, o (yumaloq), o (ochiq). 2) na, no, ni, mu, ma. 3) namu. 4) banana. 5) pap (guruch/ovqat), mul (suv), kang (daryo). 6) 한 (han) va 국 (guk) → 한국 (Koreya). 7) 서울 = Seul, 부산 = Busan, 김치 = kimchi. 8) 아 da ㅇ bo'g'in boshida — jim (faqat «a» o'qiladi); 강 da bo'g'in oxirida — «ng» (kang). 9) 어 — ochiq «o» (lablar tekis), 오 — yumaloq «o»; 우 — «u» (lablar yumaloq), 으 — qattiq «i» (lablar tekis). 10) Ismlar odatda bo'g'inlab yoziladi: A-ziz → 아지즈.
Ko'p so'raladigan savollar
Hangulni necha kunda o'rganish mumkin?
Asosiy 24 harfni 1-2 kunda tanib olish mumkin — Hangul ataylab sodda qilib yaratilgan. Lekin bo'g'inlarni tez va avtomatik o'qish uchun 1-2 hafta kunlik mashq kerak bo'ladi. Har kuni 15-20 daqiqa o'qish mashqi yetarli.
Hangul iyeroglif alifbomi?
Yo'q. Hangul — xitoy iyerogliflaridan farqli o'laroq, tovushga asoslangan fonetik alifbo. Har bir harf bitta tovushni bildiradi, xuddi lotin alifbosidagi kabi. Shu sababli uni o'rganish xitoy yoki yapon yozuviga qaraganda ancha oson.
ㅓ va ㅗ unlilarining farqi nimada?
Ikkalasi ham o'zbekchada «o» ga yaqin eshitiladi, lekin ㅓ og'iz keng ochilib, lablar yumaloqlanmasdan aytiladi, ㅗ esa lablar oldinga cho'zilib, yumaloqlanib aytiladi. Bu farqni audio bilan mashq qilish eng samarali yo'l.
Telefonga koreyscha klaviaturani qanday qo'shaman?
Sozlamalar → Til va kiritish → Klaviatura bo'limidan «Koreys (한국어)» tilini qo'shing. Android va iPhone'da standart klaviaturalar Hangulni qo'llab-quvvatlaydi. Yozish mashqi harflarni eslab qolishni ancha tezlashtiradi.